Karnawał w Rio — co widać i czego nie widać

Czym naprawdę jest karnawał w Rio

Karnawał w Rio większość z nas zna z telewizji: sambodrom, parada, tancerki w piórach. To wszystko prawda, choć jest tylko fasadą. Pod spodem pracuje coś, czego z trybun nie widać.

Najbardziej spektakularne parady na sambodromie wystawiają szkoły samby (po portugalsku escolas de samba). Nie chodzi tu jednak o szkołę w naszym rozumieniu. Są to całoroczne organizacje społeczne, wrośnięte w konkretne dzielnice, często w faweli. Przez dwanaście miesięcy setki ludzi szyją kostiumy, budują platformy, piszą muzykę i ćwiczą choreografię. Parada to dopiero finał, a za nią stoi cały rok pracy.

Druga twarz karnawału jest mniej znana. Są to blocos, uliczne grupy, które wychodzą bawić się za darmo, bez biletów i bez trybun, na chodnikach i placach. Szkoły samby i blocos razem tworzą jedną z największych imprez świata, a właściwie cały system, w którym ludzie z najbiedniejszych dzielnic budują dumę, tożsamość i wspólnotę. Tak właśnie wygląda kultura Brazylii w działaniu.

Gdzie w tym wszystkim Capoeira

Na samej paradzie Capoeira raczej Was nie zaskoczy, a jednak karnawał i Capoeira są sobie bliższe, niż się wydaje, bo rosną z jednego pnia. Samba i Capoeira to dziedzictwo afrobrazylijskie. Narodziły się z kultury ludzi zniewolonych, przywiezionych z Afryki do Brazylii, i z tego, jak ta kultura przetrwała i wymieszała się przez wieki.

Łączy je rytm, ciało jako narzędzie wypowiedzi oraz muzyka grana na żywo, do której się tańczy, walczy i śpiewa. Samba i Capoeira są jak dwa języki tej samej kultury: jeden mówi tańcem, drugi grą, po portugalsku Jogo. W obu liczy się malícia, czyli spryt, lekkość i czytanie drugiego człowieka. Z tych samych afrykańskich korzeni wyrosły też tradycje duchowe, jak Candomblé, splecione przez stulecia z muzyką i ruchem.

Dlatego capoeirista, patrząc na film z karnawału, widzi więcej niż sam taniec. Widzi cały świat afrobrazylijskiej wrażliwości na rytm, ten sam, z którego wyrosła Capoeira. Jeśli chcecie wiedzieć, skąd dokładnie pochodzi nasza sztuka, zajrzyjcie do tekstu Salvador da Bahia, gdzie narodziła się Capoeira →.

Co widać w filmie i czego trzeba szukać głębiej

Obejrzyjcie film najpierw dla samej przyjemności, dla koloru i energii. Potem włączcie go jeszcze raz i poszukajcie rzeczy, które za pierwszym razem przelatują obok.

• Sekcja perkusyjna (bateria): to ona napędza całą szkołę samby. Setki bębnów grają jak jeden organizm, a bez tego pulsu parada się nie rusza.
• Twarze ludzi na trybunach i przy ulicy: to nie tylko publiczność, ale uczestnicy. Karnawał dzieje się razem z nimi, a nie wyłącznie dla nich.
• Praca ciała tancerzy: luz w biodrach, niski środek ciężkości, ruch bez przerwy. To ta sama fizyczna inteligencja, którą trenujemy w Roda.

Rytm, którego uczymy się na treningu

O Brazylii można czytać, można też poczuć jej rytm ciałem. To drugie robimy na każdych zajęciach w Wilanowie. Gramy muzykę na żywo, na instrumentach, które prowadzą Roda, zamiast puszczać ją z głośnika.

• rytm Berimbau, jednostrunowego instrumentu, który nadaje tempo i dyktuje styl gry; to on jest „dyrygentem" całego kręgu;
• pandeiro, brazylijski tamburyn blisko spokrewniony z rytmiką samby;
• atabaque, wysoki bęben i serce sekcji, ten sam puls, który słychać w bateriach szkół samby.

Podstawowy ruch to Ginga, kołysanie, które nigdy się nie zatrzymuje. Nie stoicie w miejscu ani przez chwilę. Kto choć raz tańczył sambę, od razu wyczuwa to pokrewieństwo: ta sama praca bioder, ten sam luz, ta sama rozmowa z rytmem. Ginga i samba są jak dwie strony tej samej brazylijskiej muzykalności ciała. W Wilanowie przeżywamy to wspólnie, śpiewamy refreny po portugalsku, klaszczemy i gramy dla osoby, która w danej chwili gra w środku kręgu.

Capoeira nie sprowadza się do samego ruchu. Jest wejściem do żywej, afrobrazylijskiej kultury, tej samej, której echo słychać na karnawale w Rio. Jeśli chcecie wiedzieć więcej, przeczytajcie czym jest Capoeira →, poznajcie tradycję pierwszego sznura we wpisie o Batizado →, a najlepiej po prostu przyjdźcie i poczujcie rytm na własnej skórze, pierwsze zajęcia bezpłatne →.